Nobel z fizyki dla Francisa Halzena, twórcy obserwatorium neutrin IceCube

Neutrina przenikają przez Ziemię i przez nasze ciała, prawie z niczym nie oddziałując. Bardzo rzadko pojedyncze neutrino zderza się z jądrem atomu i dopiero wtedy, przy odpowiedniej aparaturze, można je zarejestrować. W odróżnieniu od innych cząstek docierają do nas, nie zmieniając kierunku i nie tracąc energii, dlatego niosą informacje o naturalnych akceleratorach cząstek w odległym Wszechświecie, niedostępne w inny sposób.

Halzen przedstawił pomysł chwytania neutrin w lodzie bieguna południowego w 1988 r. Gdy neutrino uderza w jądro atomu, powstaje błysk światła, który rejestrują czujniki umieszczone w przejrzystym lodzie lodowca. Kosmiczne neutrina o bardzo wysokich energiach są rzadkie, więc potrzebna była ogromna objętość: IceCube obejmuje sześcienny kilometr lodu i został ukończony w 2011 r. Wkrótce potem zarejestrowano pierwsze wysokoenergetyczne neutrina, a kilka lat później ogłoszono odkrycie neutrin pochodzących spoza Układu Słonecznego.

Podobne pomiary prowadzą polscy badacze. Dr hab. Artur Ukleja, prof. AGH, uczestniczy w eksperymencie KM3NeT w głębinach Morza Śródziemnego, który współpracuje z IceCube. W ramach KM3NeT zrekonstruowano neutrino o energii 220 PeV, najwyższej dotąd zarejestrowanej. Na AGH rozwijana jest także metoda wykrywania neutrin na podstawie sygnałów akustycznych zamiast światła.

Nagroda wynosi 12 mln koron szwedzkich.